شاخص محیط کسب و کار  مانند سایر شاخص های مطرح جهانی مانند سهولت انجام کسب و کار ، شاخص رقابت پذیری  و… وضعیت و موقعیت کسب و کارها کشور هدف را به خوبی نشان می دهد. این شاخص را می توان جز مهمترین شاخص های مورد رصد سرمایه گذار داخلی و خارجی دانست. پیرو ماده ۴ قانون بهبود مستمر محیط کسب و کار مصوب سال ۱۳۹۰ مجلس شورای اسلامی، اتاق ها موظف اند به منظور اطلاع سیاستگذاران از وضعیت محیط کسب و کار در کشور، شاخص های ملی محیط کسب و کار در ایران را تدوین و بطور سالیانه و فصلی حسب مورد به تفکیک استان ها، بخش ها و فعالیت های اقتصادی، سنجش و اعلام نمایند. بر این اساس، اتاق بازرگانی، صنایع، معادن و کشاورزی ایران اقدام به معرفی شاخص جدید محیط کسب و کار کرده و در سال ۱۳۹۵ بطور رسمی، سنجش این شاخص توسط اتاق ایران اجرا و اولین نتیجه آن در پاییز ۹۵ به چاپ رسیده است.

محیط کسب و کار به مجموعه عواملی گفته می شود که بر عملکرد یا اداره بنگاه های اقتصادی مؤثر هستند، اما خارج از کنترل مدیران بنگاه ها قرار دارد؛ عواملی نظیر قوانین و مقررات، میزان بارندگی، فرهنگ کاری در یک منطقه و … که در کشورها و مناطق جغرافیایی گوناگون، در هر رشته فعالیت اقتصادی و نیز در طول زمان تغییر می کند.

شاخص محیط کسب و کار از طریق تلفیق داده های پیمایشی با داده های آماری براساس نظریه عمومی کارآفرینی شین بدست می آید. داده های پیمایشی از طریق پرسشنامه از فعالان اقتصادی مورد نظر ( حجم نمونه انتخابی ) پرسیده و داده های آماری با همکاری ۲۳ دستگاه اجرایی مرتبط با طرح مذکور جمع آوری می شود. پایه و اساس شاخص محیط کسب و کار طراحی شده را می توان نظریه کارآفرینی شین[۱] دانست. طبق مدل ارائه شده در این نظریه، برای محاسبه شاخص محیط کسب و کار در ایران، شاخص ملی محیط کسب و کار از طریق انجام محاسبات برروی ۷۰ نماگر که شامل ۲۸ مؤلفه پیمایشی و ۴۲ مؤلفه آماری که از عوامل مختلف و قابل احصای موثر بر اداره واحدهای تولیدی در ایران معرفی شده است، حاصل می شود. قابل ذکر است مؤلفه های پیمایشی و آماری مورد استفاده در محاسبه فضای کسب و کار کشور به صورت زیر می باشند :

الف : مؤلفه های پیمایشی : شامل ۲۸ سوال ۱۰ گزینه ( نمره ای )

ب : مؤلفه های آماری : شامل ۲ محیط نهادی و اقتصادی

محیط نهادی : شامل ۶ نماگر، که به بررسی جنبه های مرتبط با محیط نهادی در کارآفرینی می پردازد. مانند :

محیط سیاسی ( تاثیر عوامل سیاسی – امنیتی بر بنگاه ها )

محیط علمی – آموزشی ( مهارت و تحصیلات نیروی انسانی )

محیط فرهنگی ( فرهنگ، رضایتمندی و فرهیختگی نیروی انسانی )

محیط فناوری و نوآوری

محیط قانونی و حقوقی ( حاکمیت قانون، تضمین های حقوق مالکیت و عملکرد دادگستری )

محیط ساختار و عملکرد دولت

محیط اقتصادی : شامل ۴ نماگر، که به بررسی جنبه های مرتبط با محیط اقتصادی در کارآفرینی می پردازد. مانند :

محیط کلان ( ثبات اقتصاد کلان، ساختارهای اشتغال )

محیط مالی ( تأمین مالی )

محیط جغرافیایی ( زیرساخت ها، ظرفیت های اقلیمی و استانی )

محیط ساختار تولید ( انحصار، خوشه ها، وابستگی به مواد اولیه )

 

شاخص محیط کسب و کار کشور در زمستان ۹۷

نمودار فوق نشان دهنده شاخص ملی محیط کسب و کار می باشد هرچه این عدد به معیار ۱۰ نزدیکتر باشد نشان دهنده این است که محیط اقتصادی آن منطقه برای کسب و کار بسیار نامساعد بوده و هرچه به عدد ۱ نردیکتر باشد نشان دهنده مساعد بودن محیط کسب و کار می باشد.

همانطور که ملاحظه می شود محیط کسب و کار کشور از پاییز ۹۵ تا زمستان ۹۶، دارای نوسانات شدید نبوده و به حالت پایدار نزدیک است ولی در بهار ۹۷ همزمان با نوسانات شدید نرخ ارز و دیگر متغیرها، شاخص محیط کسب و کار روند صعودی خود را پیش گرفته و به سمت نامساعد بودن صعود می کند. طق بررسی های صورت گرفته مهمترین موانع کسب و کار کشور موارد زیر می باشد:

۱- غیرقابل پیش بینی بودن و تغییرات قیمت مواد اولیه و محصولات

۲- بی ثباتی سیاست ها و قوانین و مقررات و رویه های اجرایی ناظر بر کسب و کار

۳- دشواری تامین مالی از بانک ها

۴- موانع در فرایندهای اداری و اخذ مجوزهای کسب و کار در دستگاه های اجرایی

۵- فساد و سواستفاده از مقام و موقعیت اداری در دستگاه های اجرایی.

 

شاخص محیط کسب و کار استان کرمان در زمستان ۹۷

نمودار فوق نشان دهنده وضعیت شاخص محیط کسب و کار برای استان کرمان از ابتدای اجرای طرح تا زمستان ۹۷ می باشد. این شاخص نیز مانند شاخص ملی همزمان با نوسانات شدید نرخ ارز، نامساعد شده که نشان دهنده نارضایتی کسب و کار های داخل استان از این اتفاقات می باشد که نتیجه آن نامساعدشدن محیط کسب و کار فعالان اقتصادی می باشد.

در بررسی های صورت گرفته مهمترین موانع کسب و کار استان کرمان در زمستان ۹۷ موارد ذیل می باشد :

۱- غیرقابل پیش بینی بودن و تغییرات قیمت مواد اولیه و محصولات

۲- وجود رقابت غیرمنصفانه شرکت ها و موسسات دولتی یا شبه دولتی در بازار

۳- دشواری تامین مالی از بانک ها

۴- رویه های سختگیرانه ادارات کار و بیمه تامین اجتماعی برای مدیریت نیروی انسانی

۵- بی ثباتی سیاست ها، قوانین و مقررات و رویه های اجرایی ناظر بر کسب و کار

۶- موانع در فرایندهای اداری و اخذ مجوزهای کسب و کار در دستگاه های اجرایی.

 

رتبه استان ها در طرح پایش محیط کسب و کار زمستان ۹۷

نمودار فوق نشان دهنده امتیاز براورد شده شاخص محیط کسب و کار برای ۳۱ استان کشور می باشد. استان های سیستان و بلوچستان، البرز و کردستان نامساعدترین محیط کسب و کار کشور می باشد و همچنین استان های گیلان، آذربایجان غربی و زنجان نیز مساعد ترین محیط کسب و کار کشور را به خود اختصاص داده اند.

در بررسی استان کرمان، استان کرمان به کسب نمره ۶/۱۶ از ۱۰ ( ۱۰ نامساعدترین محیط کسب و کار ) از بین ۳۱ استان مورد مطالعه در رتبه ۱۷ قرار دارد. ( رتبه ۱ استان سیستان بلوچستان، دارای نامساعدترین محیط کسب و کار کشور ).

[۱] Entrepreneur SCHEIN Theory